Το «καλάθι του νοικοκυριού» – Τι πρέπει να προσέχουν οι εταιρείες από πλευράς δικαίου του ανταγωνισμού;
Εισαγωγικές παρατηρήσεις
Ένα από τα φλέγοντα θέματα της επικαιρότητας, το οποίο έχει προκαλέσει ποικίλες αντιδράσεις, μεταξύ των οποίων και της Επιτροπής Ανταγωνισμού, συνιστά το λεγόμενο «καλάθι του νοικοκυριού». Η πρωτοβουλία αυτή του Υπουργείου Ανάπτυξης και Επενδύσεων που τέθηκε σε ισχύ στις 2 Νοεμβρίου 2022[1], αφορά συγκεκριμένες κατηγορίες βασικών καταναλωτικών αγαθών (όπως ορίζονται ειδικότερα στην υπουργική απόφαση)[2], για καθεμία από τις οποίες τα σούπερ μάρκετ, των οποίων ο συνολικός ετήσιος κύκλος εργασιών υπερβαίνει τα 90.000.000 ευρώ ετησίως[3], είναι υποχρεωμένα να διαθέτουν τουλάχιστον ένα προϊόν σε προσιτή τιμή, ιδίως συγκριτικά με τα υπόλοιπα προϊόντα της ίδιας κατηγορίας.
Οφείλουν, επίσης, να ενημερώνουν τους καταναλωτές που προσέρχονται στα φυσικά ή ψηφιακά καταστήματά τους, ως προς τη σύνθεση του «καλαθιού του νοικοκυριού» που προτείνουν και να διασφαλίζουν ότι τα προϊόντα που συμμετέχουν στο «καλάθι του νοικοκυριού» βρίσκονται στα καταστήματά τους σε επάρκεια και διατίθενται απρόσκοπτα στο καταναλωτικό κοινό. Προβλέπονται δε και διοικητικές κυρώσεις σε περίπτωση παράβασης των εν λόγω υποχρεώσεων.
Με βάση τα ανωτέρω, ο κατάλογος των προϊόντων που συμμετέχουν στο «καλάθι του νοικοκυριού» και οι τιμές τους διαμορφώνονται ελεύθερα από τα σούπερ μάρκετ.
Η παρακάτω ανάλυση εστιάζει στα ζητήματα που ενδέχεται να ανακύψουν για τις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις (τόσο στο επίπεδο των σούπερ μάρκετ, όσο και στο επίπεδο των προμηθευτών) από πλευράς δικαίου του ανταγωνισμού. Παράλληλα σκιαγραφεί τους πιθανούς κινδύνους που εγκυμονεί η νέα ρύθμιση, και, τέλος, προτείνει ορισμένους βέλτιστους τρόπους συμπεριφοράς, έτσι ώστε να αποφευχθούν οι ως άνω κίνδυνοι.
- Κρίσιμα ζητήματα από πλευράς ανταγωνισμού
Στην παρούσα ενότητα εξετάζονται τα κρίσιμα ζητήματα που μπορεί να ανακύψουν από την σκοπιά του δικαίου του ανταγωνισμού σε σχέση με το «καλάθι του νοικοκυριού».
- Επιβολή αντι-ανταγωνιστικών όρων στους προμηθευτές από τα σούπερ μάρκετ
Αρχικά, το γεγονός ότι τα σούπερ μάρκετ θα επιλέγουν κατόπιν δικής τους πρωτοβουλίας τα προϊόντα που επιθυμούν να εντάξουν στο «καλάθι του νοικοκυριού» ενδέχεται να τους δώσει τη δυνατότητα μόχλευσης στις διαπραγματεύσεις τους με τους προμηθευτές, κυρίως με όσους έχουν μικρή διαπραγματευτική δύναμη. Επί παραδείγματι, τα σούπερ μάρκετ ενδέχεται να απαιτήσουν υψηλότερες προμήθειες ή/και τέλη πρόσβασης (π.χ. slotting allowances, upfront access payments, pay to stay fees ή άλλες πληρωμές/εκπτώσεις) από τους προμηθευτές, προκειμένου να συμπεριλάβουν τα προϊόντα των τελευταίων στο «καλάθι του νοικοκυριού». Μια τέτοια κατάσταση ενδέχεται να προκαλέσει στρεβλώσεις στον ανταγωνισμό μεταξύ προμηθευτών, καθώς αφενός μεν θα ευνοούνται όσοι είναι σε θέση να «χρηματοδοτήσουν» την ένταξή τους στη συγκεκριμένη πρωτοβουλία, αφετέρου ο εξαναγκασμός μικρών προμηθευτών να προβούν σε τέτοιες παροχές ενδέχεται να επηρεάσει αρνητικά τη βιωσιμότητά τους.
- Προώθηση προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας
Ένα ακόμη ζήτημα που ενδέχεται να προκύψει, είναι το κατά πόσο η συγκεκριμένη πρωτοβουλία θα οδηγήσει σε πρακτικές συστηματικής αυτοπροτίμησης (self-preferencing) από τα σουπερμάρκετ σε προϊόντα δικής τους ιδιωτικής ετικέτας έναντι των προϊόντων σήματος. Και αυτό διότι, τα προϊόντα σήματος μπορεί μεν να προσφέρονται ενδεχομένως σε φθηνότερες τιμές για τους καταναλωτές, αλλά σε αυτά το περιθώριο κέρδους των σουπερμάρκετ να είναι χαμηλότερο. Μια τέτοια πρακτική θα λειτουργούσε εις βάρος τόσο των προμηθευτών, όσο και των καταναλωτών, οι οποίοι με αυτόν τον τρόπο δεν θα κατευθύνονται στα φθηνότερα προϊόντα (από πλευράς κόστους παραγωγής) και δεν θα επωφελούνται από ευρύτερη ποικιλία προϊόντων.
Πράγματι, η εφαρμογή της εν λόγω πρωτοβουλίας κατά το πρώτο διάστημα από τη θέση της σε ισχύ έδειξε ότι πολλά σούπερ μάρκετ προτίμησαν να εντάξουν στις συγκεκριμένες κατηγορίες βασικών αγαθών προϊόντα ιδιωτικής τους ετικέτας, ενδεχομένως λόγω του αυξημένου ποσοστού κέρδους που έχουν στα τελευταία.
- Αύξηση τιμών για τα προϊόντα εκτός «καλαθιού»
Επιπρόσθετα, μια πιθανή επίπτωση της εν λόγω πρωτοβουλίας είναι οι αυξήσεις τιμών σε προϊόντα ή κατηγορίες προϊόντων εκτός του καλαθιού από τους προμηθευτές, προκειμένου αυτοί να αντισταθμίσουν τυχόν απώλειες από τη διάθεση των προϊόντων τους εντός του καλαθιού σε προσιτές τιμές.
- Συντονισμός μεταξύ των σούπερ μάρκετ ή/και προμηθευτών για τα προϊόντα εντός «καλαθιού»
Επιπρόσθετα, το «καλάθι του νοικοκυριού» μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο συνεννόησης μεταξύ των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων για τα προϊόντα και τις τιμές που προσφέρονται στο καλάθι. Ειδικότερα, μπορεί να ευνοήσει το συντονισμό και τις συνεννοήσεις μεταξύ είτε των σούπερ μάρκετ, είτε των διάφορων προμηθευτών, αλλά ακόμη και μεταξύ προμηθευτών και σούπερ μάρκετ σε σχέση με την επιβολή τιμών μεταπώλησης.
Η γνωμοδότηση της Επιτροπής Ανταγωνισμού
Με βάση την υπ’ αριθμ. 40/2022 γνωμοδότησή της, η Επιτροπή Ανταγωνισμού έκρινε ότι το «καλάθι του νοικοκυριού» δεν δημιουργεί καταρχήν ζητήματα από πλευράς του δικαίου ανταγωνισμού. Η άποψη της Επιτροπής Ανταγωνισμού εδράζεται κυρίως στα εξής σημεία:
- η επιλογή των κατηγοριών προϊόντων που θα συμπεριλαμβάνονται στο «καλάθι του νοικοκυριού» δεν είναι αποτέλεσμα συμφωνίας της Πολιτείας με τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην αγορά ή οποιασδήποτε επικοινωνίας ή επαφής μεταξύ ανταγωνιστικών επιχειρήσεων, έτσι ώστε δεν ευνοεί την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων,
- κάθε επιχείρηση θα επιλέγει αυτόνομα τα προϊόντα που συμμετέχουν στην εν λόγω δράση και τις τιμές αυτών, και
- στην ως άνω πρωτοβουλία μπορεί να συμμετέχει κάθε είδους επιχείρηση που δραστηριοποιείται στη λιανική αγορά, τόσο σε εθνικό όσο και σε τοπικό επίπεδο, ή/και με οποιοδήποτε τρόπο (π.χ. πώληση μέσω e-shop), ακόμα και εάν δεν εμπορεύεται το σύνολο των κατηγοριών των προϊόντων που απαριθμούνται στην υπουργική απόφαση.
Σε κάθε περίπτωση, η Επιτροπή Ανταγωνισμού έκρινε ότι παρά τις στρεβλώσεις του ανταγωνισμού που δύνανται να προκληθούν από το μέτρο, αυτό κρίνεται αναλογικό, εν όψει της παρούσης δύσκολης συγκυρίας για τους καταναλωτές και δεδομένης της προσωρινότητάς του έως 31.3.2023.
- Πιθανοί κίνδυνοι για τις εταιρείες
Οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν από πλευράς ανταγωνισμού αναφορικά με το «καλάθι του νοικοκυριού» είναι άμεσα συνδεδεμένοι με τα ζητήματα που αναπτύχθηκαν παραπάνω. Πιο συγκεκριμένα, εξαιτίας ακριβώς αυτής της πρωτοβουλίας, είναι δυνατόν πράγματι να ευνοηθούν μεταξύ προμηθευτών ή/και σούπερ μάρκετ επικοινωνίες που συνδέονται με τον καθορισμό τιμών, την επιλογή προϊόντων για το καλάθι, τους συναλλακτικούς όρους των προμηθευτών με τα σούπερ μάρκετ κ.ά., δηλαδή με άλλα λόγια επικοινωνίες που αφορούν σε πληροφορίες στρατηγικής σημασίας.
Ανάλογα με το είδος της επικοινωνίας, είναι δυνατόν να πρόκειται είτε για οριζόντιες συμπράξεις (όταν η επικοινωνία λαμβάνει χώρα μεταξύ ανταγωνιστών, π.χ. μεταξύ προμηθευτών, ή μεταξύ σούπερ μάρκετ), είτε για κάθετες συμπράξεις (όταν η επικοινωνία λαμβάνει χώρα μεταξύ επιχειρήσεων σε διαφορετικό επίπεδο της αλυσίδας παραγωγής ή διανομής, π.χ. μεταξύ προμηθευτών και σούπερ μάρκετ). Μάλιστα, το είδος και η μορφή υπό την οποία λαμβάνει χώρα η επικοινωνία είναι νομικά αδιάφορο, καθώς από τους κανόνες ανταγωνισμού καλύπτονται και απαγορεύονται όχι μόνο οι έγγραφες επικοινωνίες, αλλά ακόμη και οι προφορικές και οι άτυπες επικοινωνίες που αφορούν τέτοιου είδους πληροφορίες. Τέλος, είναι επίσης νομικά αδιάφορο αν η ανταλλαγή πληροφοριών γίνεται εκατέρωθεν από όλα τα μέρη που συμμετέχουν στην επικοινωνία, ή μόνο το ένα μέρος γνωστοποιεί στα άλλα μέρη πληροφορίες, δεδομένου ότι αμφότερες οι παραπάνω ενέργειες παραβιάζουν τους κανόνες ανταγωνισμού και επισύρουν πρόστιμα και ποινικές κυρώσεις για όλα τα συμμετέχοντα μέρη, είτε βρίσκονται στη θέση του παρόχου, είτε βρίσκονται μόνο στη θέση του αποδέκτη πληροφοριών.
Σε περίπτωση που τέτοιου είδους επικοινωνίες/πρακτικές υποπέσουν στην αντίληψη της Επιτροπής Ανταγωνισμού, είτε κατόπιν καταγγελίας, είτε ύστερα από αυτεπάγγελτη έρευνα της ίδιας της Επιτροπής (π.χ. ύστερα από αιφνίδιο επιτόπιο έλεγχο στις εγκαταστάσεις των εταιρειών), αυτή δύναται, μεταξύ άλλων, να:
- επιβάλλει διοικητικά πρόστιμα στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις,
- επιβάλλει διοικητικά πρόστιμα στους διαχειριστές / ομόρρυθμους εταίρους / (εκτελεστικά) μέλη του Δ.Σ. των εταιρειών, όταν αποδεικνύεται ότι αυτοί έχουν προβεί σε προπαρασκευαστικές ενέργειες ή παράνομη επιχειρηματική συμπεριφορά,
- απευθύνει συστάσεις στις επιχειρήσεις,
- διατάσσει την παύση της παράβασης και την παράλειψή της στο μέλλον, και
- επιβάλλει μέτρα συμπεριφοράς στις επιχειρήσεις.
Μάλιστα, ενόψει του γεγονότος ότι η Επιτροπή Ανταγωνισμού θα παρακολουθεί συστηματικά τις εν λόγω αγορές, η σημασία των ως άνω κινδύνων και των συνεπειών που μπορεί να επιφέρουν καθίσταται ακόμα πιο εναργής.
Τέλος, πέρα από τα όποια διοικητικά πρόστιμα που δύναται να επιβάλλει η Επιτροπή Ανταγωνισμού, οι εμπλεκόμενες εταιρείες κινδυνεύουν και από την επιβολή ποινικών κυρώσεων (χρηματική ποινή και φυλάκιση), καθώς και από αγωγές αποζημιώσεως από καταναλωτές.
- Τρόποι προστασίας για τις εταιρείες
Η ενημέρωση των εταιρειών για τους ως άνω κινδύνους, καθώς και η προετοιμασία για την αποφυγή ή την αντιμετώπιση αυτών, συνιστούν τους καλύτερους τρόπους προάσπισης των εταιρειών. Παρόλο που πρέπει πάντα να δίδεται ιδιαίτερη προσοχή στις επικοινωνίες είτε με ανταγωνιστές, είτε με προμηθευτές/διανομείς, η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο επιτακτική υπό τις παρούσες συνθήκες, όπου οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στις εν λόγω αγορές βρίσκονται στο στόχαστρο της Επιτροπής Ανταγωνισμού.
[1] Βλ. Άρθρο 87 ν. 4986/2022 (ΦΕΚ 204/Α/28-10-2022) και υπουργική απόφαση υπ’ αριθμ.104093/2022 (ΦΕΚ 5580/Β/31-10-2022), όπως τροποποιήθηκε με την υπουργική απόφαση υπ’ αριθμ. 108669/2022 (ΦΕΚ 5804/Β/14-11-2022).
[2] Βλ. υποσημείωση 1.
[3] Με βάση την ως άνω υπουργική απόφαση, τα σούπερ μάρκετ με ετήσιο τζίρο άνω των 90 εκατομμυρίων ευρώ είναι υποχρεωμένα να εφαρμόσουν το «καλάθι του νοικοκυριού», ενώ για όλες τις υπόλοιπες επιχειρήσεις είναι προαιρετικό.
